In memoriam prof.dr. A.M. Luyendijk-Elshout

Op 6 april 2012 overleed professor A.M. Luyendijk-Elshout op 90-jarige leeftijd. Voor generaties medisch historici in Nederland was Luyendijk-Elshout de grande dame, de genereuze, soms wat strenge, maar heel vaak ook uiterst vrolijke leermeesteres.

Bij haar emiraat in 1987 gaf zij het volgende antwoord op de vraag wat haar boeide in de geschiedenis der geneeskunde: ‘De voortdurende terugkeer van dezelfde problemen. Telkens weer dezelfde tegenstellingen: leven en dood, ijdelheid en terugval, vreugde en ellende. Het menselijk bestaan loopt in kringlopen. Het is fascinerend om dat zo voor je te zien.’
Voor generaties medisch historici in Nederland was Luyendijk-Elshout de grande dame, de genereuze, soms wat strenge, maar heel vaak ook uiterst vrolijke leermeesteres. In 1952 promoveerde zij op de geschiedenis van de historische anatomische collectie van de Leidse Universiteit. Vanaf 1977 bekleedde zij in Leiden de bijzondere leerstoel geschiedenis der geneeskunde.
Haar invloed reikte echter veel verder, zowel nationaal als internationaal. Haar hoogleraarschap speelde zich af in een tijd, waarin de medische humaniora – ethiek, filosofie en geschiedenis – ook in Nederland bol stonden van heftige herijkingsdiscussies op het gebied van alle nieuwe technologische en maatschappelijke ontwikkelingen in de gezondheidszorg.
De sociale geschiedenis van de geneeskunde nam een hoge vlucht en leidde tot de nodige strubbelingen met oudere vormen van medische geschiedschrijving. Anderen dan medisch opgeleiden begonnen zich – ook aan medische faculteiten – professioneel met de medische geschiedschrijving te bemoeien.
Professor Luyendijk stond in deze woelige jaren als een rots in de branding. Ze insisteerde op gedegen onderzoek en gaf hiertoe jongere generaties ook inspiratie, met name met haar Boerhaave studies. Ze was de stem der redelijkheid als de gemoederen hoog opliepen en stond open voor nieuwe vormen van aanpak. Ze was een graag geziene spreker in de landelijke vereniging GeWiNa, en was nauw betrokken bij de ontwikkeling van Museum Boerhaave, dat eind jaren tachtig de Boerhaave collecties onderdak bood.
Voor mij persoonlijk was ze een kostbare toetssteen. Tijdens mijn allereerste college als UD medische geschiedenis in Nijmegen zat prof. Luyendijk op de eerste rij. Ze zag met een glimlach de Sturm und Drang aan, waarmee ik dacht een groep eerstejaars geneeskunde studenten mee op sleeptouw te kunnen nemen. ‘Het zijn eerstejaars’, zei ze fijntjes na dit college. Ze sprak met de wijsheid van jaren ervaring.
‘Alles verandert in de historie, zoals een rivier geen dag dezelfde is, omdat de stroom de rivier in beweging houdt. Alleen de setting verandert, de problemen en conflicten blijven dezelfde.’ Deze woorden sprak ze bij haar afscheid als hoogleraar. Die woorden ben ik niet vergeten. Ook zij zal in onze gedachten blijven. Zij ruste in vrede!
Godelieve van Heteren, MD
Directeur Rotterdam Global Health Initiative, Erasmus Universiteit