De voorzitter van de jury, prof. dr. Lisa Kuitert, prees de stilistische kwaliteiten en de sfeertekening in het werk van Eva Rovers en roemde de originele invalshoek en grondige research in het werk van de winnaar van de Erik Hazelhof Jong Talentprijs. In het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam werden de prijzen uitgereikt door Prins Pieter-Christiaan van Oranje-Nassau en door dr. Alexander Rinnooy Kan. De prijzen bestaan uit een geldbedrag van vijftienduizend euro voor de biografie en een bedrag van vijfduizend euro, plus een auteurscontract bij Uitgeverij Unieboek | Het Spectrum, voor de masterscriptie.

De Stichting Erik Hazelhoff Roelfzema Prijs reikt eens per twee jaar twee prijzen uit, de Erik Hazelhoff Jong Talentprijs en de Biografieprijs. Haar doelstelling is ook tweeledig: enerzijds wil de Stichting graag jonge, getalenteerde (academische) schrijvers stimuleren om naast de ‘gewone’ carrière ook het schrijverschap te ambiëren. Hazelhoff gebruikte namelijk zelf als student zijn schrijftalent om joodse medestudenten voor uitsluiting en deportatie te behoeden. Uit een totaal van 59 inzendingen maakte de jury in maart 2012 een longlist van 10 kanshebbers bekend.

Anderzijds wil de Stichting ook de belangstelling voor biografieën bij een breed publiek vergroten en daarnaast het gedachtegoed van Erik Hazelhoff Roelfzema in stand houden. Erik Hazelhoff Roelfzema (Soerabaja 1917 – Hawaï 2007), ook bekend onder zijn bijnaam ‘Soldaat van Oranje’, was onder meer verzetsstrijder, oorlogspiloot, radiomaker en schrijver. Enkele kenmerken van het gedachtegoed, zoals die in zijn boeken naar voren komt, zijn loyaliteit, durf, barmhartigheid, rechtschapenheid en respect. Uit een totaal van 99 inzendingen voor de Biografieprijs verschenen in 2010-2011, maakte de jury in december 2011 een longlist van 10 kanshebbers bekend.

De prijzen werden twee jaar geleden voor het eerst uitgereikt. Winnaars waren toen Jolande Withuis met haar biografie van Pim Boellaard, Weest manlijk, zijt sterk; Esther Zwinkels won de prijs voor haar scriptie Het Overakker-complot, over het verzet op Sumatra tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Bij haar emiraat in 1987 gaf zij het volgende antwoord op de vraag wat haar boeide in de geschiedenis der geneeskunde: ‘De voortdurende terugkeer van dezelfde problemen. Telkens weer dezelfde tegenstellingen: leven en dood, ijdelheid en terugval, vreugde en ellende. Het menselijk bestaan loopt in kringlopen. Het is fascinerend om dat zo voor je te zien.’
Voor generaties medisch historici in Nederland was Luyendijk-Elshout de grande dame, de genereuze, soms wat strenge, maar heel vaak ook uiterst vrolijke leermeesteres. In 1952 promoveerde zij op de geschiedenis van de historische anatomische collectie van de Leidse Universiteit. Vanaf 1977 bekleedde zij in Leiden de bijzondere leerstoel geschiedenis der geneeskunde.
Haar invloed reikte echter veel verder, zowel nationaal als internationaal. Haar hoogleraarschap speelde zich af in een tijd, waarin de medische humaniora – ethiek, filosofie en geschiedenis – ook in Nederland bol stonden van heftige herijkingsdiscussies op het gebied van alle nieuwe technologische en maatschappelijke ontwikkelingen in de gezondheidszorg.
De sociale geschiedenis van de geneeskunde nam een hoge vlucht en leidde tot de nodige strubbelingen met oudere vormen van medische geschiedschrijving. Anderen dan medisch opgeleiden begonnen zich – ook aan medische faculteiten – professioneel met de medische geschiedschrijving te bemoeien.
Professor Luyendijk stond in deze woelige jaren als een rots in de branding. Ze insisteerde op gedegen onderzoek en gaf hiertoe jongere generaties ook inspiratie, met name met haar Boerhaave studies. Ze was de stem der redelijkheid als de gemoederen hoog opliepen en stond open voor nieuwe vormen van aanpak. Ze was een graag geziene spreker in de landelijke vereniging GeWiNa, en was nauw betrokken bij de ontwikkeling van Museum Boerhaave, dat eind jaren tachtig de Boerhaave collecties onderdak bood.
Voor mij persoonlijk was ze een kostbare toetssteen. Tijdens mijn allereerste college als UD medische geschiedenis in Nijmegen zat prof. Luyendijk op de eerste rij. Ze zag met een glimlach de Sturm und Drang aan, waarmee ik dacht een groep eerstejaars geneeskunde studenten mee op sleeptouw te kunnen nemen. ‘Het zijn eerstejaars’, zei ze fijntjes na dit college. Ze sprak met de wijsheid van jaren ervaring.
‘Alles verandert in de historie, zoals een rivier geen dag dezelfde is, omdat de stroom de rivier in beweging houdt. Alleen de setting verandert, de problemen en conflicten blijven dezelfde.’ Deze woorden sprak ze bij haar afscheid als hoogleraar. Die woorden ben ik niet vergeten. Ook zij zal in onze gedachten blijven. Zij ruste in vrede!
Godelieve van Heteren, MD
Directeur Rotterdam Global Health Initiative, Erasmus Universiteit

Interview met enkele deelnemers van het congres.

Wereldgeschiedenis in de collegebanken en de klas?

Joris van Eijnatten gaf in zijn keynote een kijkje in de keuken van de Utrechtse cursus wereldgeschiedenis. Hij hoopt met de cursus het ‘provinciaalse’ profiel van de universiteit te doorbreken. Jonge Nederlanders leven volgens Van Eijnatten nog teveel onder een glazen stolp; verbreding van geschiedenisonderwijs in ruimtelijke en vergelijkende zin draagt bij aan culturele oriëntatie. Toch blijkt het in de praktijk lastig om geschiedenisstudenten te interesseren voor ‘grote thema’s’ als de stad, verbindingen en eten. Een geschikt handboek vinden bleek eveneens niet eenvoudig: ze waren ofwel te omvangrijk, boden dan weer een te westers perspectief of waren te politiek geïnspireerd. En handboeken die problematiseren bieden weer te weinig overzicht.

Is wereldgeschiedenis ook iets voor het voortgezet onderwijs? Ja, was het antwoord van een aantal geschiedenisleraren, want het eindexamenprogamma is toch sterk gericht op Westerse geschiedenis, het doorbreekt de sleur van herhaling, draagt bij aan historisch begrip en het sluit aan bij processen van globalisering en de multiculturele klas. Een aantal deelnemers zag ook de spreekwoordelijke beren op de weg: veel beginnende docenten hebben al moeite genoeg om ten aanzien van het huidige curriculum goed beslagen ten ijs te komen en isommigen vonden het wellicht te abstract voor de leerlingen.

Geslaagde samenwerking

Naast een workshop over Aziatische geschiedenis en een over wereldburgerschap werden twee projecten gepresenteerd die laten zien dat samenwerking tussen wetenschappers en leerkrachten heel productief kan zijn. Ik participeerde in deze workshops.
In het project Dynamisch Erfgoedonderwijs van de EUR werken wetenschappers, geschiedenisleraren en educatieve medewerkers van musea samen aan een educatieve website over de transatlantische slavenhandel. De aanwezigen bogen zich over de vraag hoe op een historisch verantwoorde en voor leerlingen aantrekkelijke manier aandacht kan worden besteed aan ‘de middenpassage’? Hoe laat je leerlingen verschillende perspectieven (van historische actoren en historiografisch) verkennen? Benadruk je vooral het leed of gaat het juist om het begrijpelijk maken van het handelen van mensen? Betrek je de schuldvraag? Gebruik je alleen authentieke bronnen? Het maken van educatief materiaal is een uiterst complexe taak die om wetenschappelijke en didactisch-pedagogische expertise vraagt.

In het project Oorlog op vijf continenten werken leraren en historici samen aan lesmateriaal dat laat zien hoe landen als Suriname, Marokko en Turkije bij de oorlog betrokken waren. Leerlingen in multiculturele klassen reageerden enthousiast. Ze vonden het spannend om aan de hand van persoonlijke verhalen te leren over de geschiedenis van een gebied waar ze zichzelf mee verbonden voelen. De dag werd afgesloten met de lancering van de open access BMGN – Low Countries Historical Review door James Kennedy en Leonie de Goei. Niet alleen voor historici een opsteker, maar ook voor leraren en leerlingen!

Prof. Dr. Carla van Boxtel, bijzonder hoogleraar Historische cultuur en educatie (EUR) / universitair hoofddocent Interfacultaire Lerarenopleidingen (UvA)

Het winnende promotieonderzoek is gebaseerd op rechtszaken, koopmansboeken, correspondentie tussen handelaren en notariële archieven. Aan de hand hiervan toont Petram aan dat de financiële markt van de VOC tussen 1630 en 1650 de eerste moderne effectenmarkt ter wereld werd. Handelaars handelden niet alleen in aandelen, maar ontwikkelden allerlei afgeleide financiële producten, zoals opties en termijncontracten. Hierdoor ontstond een levendige handel waaraan ook minder bemiddelden konden deelnemen. De liquiditeit was groot en prijsvorming was een constant proces.

Daarnaast geeft de studie van Petram ons inzicht in de werkwijze en motieven van financiële handelaren, toen en nu. Omdat deze handel in de 17e eeuw nog van mens tot mens plaatsvond is het proces stukken doorzichtiger dan de huidige effectenhandel. Transacties tussen op winst beluste handelaren waren gebaseerd op betrouwbaarheid en reputatie van de tegenpartij. Volgens Petram ontberen huidige geldschieters deze kennis en ontstond mede hierdoor de wereldwijde financiële crisis.

Met de publieksversie De bakermat van de beurs (oktober 2011) van zijn proefschrift wil Petram dit inzicht overdragen aan een groot publiek. Dat is hem goed gelukt. Het boek is aan zijn derde druk toe en wordt ook in de VS en in Griekenland (!) uitgegeven.

Volgens de jury (de hoogleraren Hans Blom, Pim Kooij en Piet de Rooy) voldoet de originele studie van Petram volledig aan de criteria voor de Veegensprijs. Het is een historisch onderzoek dat bij uitstek bijdraagt aan het doorgronden van recente financiële ontwikkelingen. Bovendien heeft het proefschrift een belangrijke plaats verworven in de historiografie. ‘Het is een even belangrijk als innovatief onderzoek waarvan op heldere wijze verslag wordt gedaan’, stelt de jury.

De Veegensprijs wordt één keer in de twee jaar beschikbaar gesteld door de Stichting Fonds voor de Geld- en Effectenhandel. De jurering is in handen van de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (KHMW) te Haarlem.
De prijsuitreiking vindt plaats op dinsdag 11 september bij de KHMW in Haarlem.

Studium publiceert artikelen over de geschiedenis van de wetenschap, geneeskunde, techniek en universiteiten, in het bijzonder in de Lage Landen en hun voormalige koloniën. De primaire taal van Studium is Nederlands, maar ook artikelen in het Frans en Engels worden geplaatst.

Studium wordt uitgegeven door GEWINA, Belgisch-Nederlands Genootschap voor Wetenschaps- en Universiteitsgeschiedenis / Société Belgo-Néerlandaise pour l’Histoire des Sciences et des Universités, in samenwerking met Huygens ING (KNAW).

De Open Access online versie wordt gepubliceerd in samenwerking met Utrecht University Library (Igitur publishing) op www.gewina-studium.nl. Via deze website is nu ook het tijdschrift Gewina – een voorganger van Studium – gedigitaliseerd en online beschikbaar.